गोरखा ः भेडिगोठ र गौचरनको रुपमा प्रयोग हुदै आएको लाप्राकको गुप्सीपाखामा अहिले एकीकृत नमूना बस्ती बन्दै छ ।
एकैनाशका घरहरु लाइनवद्ध रुपमा ठडिएका छन् । रातो र सेतो रङमा सजिएर पाखाभरी छरिएका घरले ध्यान केन्द्रित नगर्ने कुरै भएन । हेर्दैमा लोभ लाग्ने यो वस्ती   गैरआवासिय नेपाली संंघ (एनआरएनए) ले लाप्राकीका लागी बनाएको हो । तर नमूना वस्ती प्रति लाप्राकीलाइ कुनै मोह छैन । आफ्नो थातथलो छाडेर गुप्सीपाखाको वस्तीमा सर्न उनीहरुमा उत्साह देखिदैन । त्यसो त अधिकांश लाप्राकीले पुरानै गाउँमा जसोतसो घर ठड्याइसके । तर बारपाकमा जस्तो आरसिसी भवनले पकड जमाएको छैन ।

---

---

पुरानै स्वरुप र संरचनामा घर बनेका छन् । मात्र ढुङ्गा र काठको छाना जस्तापाताले ओगटेको छ । समुन्द्रि सतहबाट करिव २७५० मिटरको उचाइमा रहेको गुप्सीपाखा लाप्राकको पुरानो गाउँभन्दा बढि हिमपात हुने र चिसो ठाउँ भएको स्थानीय बताउछन् । बढी हिमपात हुने कारणले पनि गाउँ छाडेर डाँडामा जान लाप्राकीलाइ रतिभर मन छैन । २०५६ साल देखि नै लाप्राकको पुरानो गाउँ पहिरोको जोखिममा छ भन्ने उनीहरुलाइ थाहा छ । तर करोडौ खर्च गरेर डाँडामा सजाइएको नमूना वस्तीले उनीहरुको मन जित्न सकेको छैन । त्यसैले त पुरानो गाउँ छाड्न मानिरहेका छैनन् उनीहरु ।
अधिकांश लाप्राकीको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार खेति किसानी नै हो । ‘नगरी काम पुग्दैन खान साँझ र विहान’ भनेझै खेति नगरे विहान वेलुकीको छाक टार्नै मुश्किल छ,  लाप्राकीलाइ ।  बारपाकमा जस्तो घरपिच्छे  लाहुरे छैनन् । एकाध रुपमा केही लाहुरेमा भर्ति भएपनि अधिकांश कृषि पेशामै आवद्ध छन् । गुप्सीपाखाको वस्तीमा खेति गर्ने ठाउँ सम्म नपाउँदा लाप्राकीहरुको मन झन् बाझिएको छ ।
लाप्राकका मन बहादुर गुरुङलाइ एनआरएनएले बनाएको वस्तीमा बस्न पटक्कै मन छैन । भूकम्पपछि पुरानै वस्तीमा अस्थायी टहरा बनाएर बसेका छन् उनी । नमूना वस्तीको घरले उनको मन जित्न सकेको छैन । कारण एउटै छ, ‘घर मात्र भएर भएन खानेवाटो पनि गर्नुप¥यो नी !’ उनी भन्छन्, ‘माथि न खेति गर्ने ठाउँ छ न व्यापार व्यवसाय चल्छ ।’

लाप्राककी आश माया गुरुङको गुनासो पनि उस्तै छ । त्यसैले त गुप्सीपाखामा नयाँ घर पाउँदा पनि खुशी छैनन् उनी । भन्छिन्, ‘हामी खेति गरेर खाने मान्छे, अव माथि खेति गर्ने ठाउँ छैन, फेरि यहाँ उत्पादन गरेको अन्न माथि लान पनि समस्या छ ।’ पुरानो गाउँबाट गुप्सीपाखाको वस्तीमा जान करिव दुइ घण्टा लाग्ने उनी बताउछिन् ।
लाप्राककी आर्नी गुरुङलाइ पनि आफ्नो पुरानौ थातथलोमा  रमाउने रहर छ । भूकम्पले घर भत्किएपछि ठुलो रिन्जिलुङमा अस्थायी टहरा बनाएर बस्दै आएकी छिन् उनी । चोयाको मान्द्रो र त्रिपालले बारिएको टहरामा उनको चार बर्ष बितिसक्यो । टहराले जसोतसो घाम त छेक्यो होला   तर, बर्षात र हावाहुरी कहाँ थेग्न सक्थ्यो र ! नयाँ घर पाएपछि  टहराबाट मुक्ती पाउने भन्दै उनको मनमा कही कतै खुशी पलाएको त होला तर दिल खोलेर रमाउन सकेकी छैनन् । उनी भन्छिन्, ‘अब आफू एक्लो छु घर बनाउन सक्दिन, नयाँ घर बनाएर दिँदा खुशी त लाग्छ तर माथि घरमात्र हो अरु केही छैन, खाने जोहो कसरी          गर्नै !’
कान्छी गुरुङको समस्या पनि आर्नीको भन्दा फरक छैन । उनी पनि एक्लै छिन्, अस्थायी टहरामा । छिमेकीको शरणमा बस्दै आएकी छिन् उनी । नयाँ घरले उनलाइ केही राहत त मिल्छ तर बढि हिमपात र चिसो हुने भन्दै उनी अहिले देखि नै चिन्तित छिन् ।

लाप्राकका कुमार सुनार एनआरएनए प्रति आक्रोशित  छन् । ‘घर बनाइदिने भनेर हामीले पाउने अुनदान पनि उनीहरुले लगे, फेरि घरको झ्याल ढोका पनि बलियो छैन,’ उनले भने । पहिले घर तयार गरेर चावी हस्तान्तरण गर्ने आवश्वासन दिएको एनआरएनएले अहिले स्थानीयलाइ अनावश्यक दुख दिएको उनी बताउछन् । ‘पहिला तपाइहरुले केही गर्न पर्दैन, घर बनाएर चावी हामी बुझाउछौ भन्यो तर अहिले ढुंंगा, गिटी आफै जुटाउनुपर्ने फेरि काठ पनि बोक्न लगाएको छ,’ उनले भने । गुप्सीपाखाको नयाँ वस्तीमा जीविका चलाउन गाह्रो हुने उनको ठम्याइ छ । ‘सवैले व्यवसाय गर्न पनि मिलेन, ग्राहक को हुने, खेति गर्ने ठाउँ छैन, घर को न घाटको बनाउने भयो,’ उनले भने ।

भूकम्पले लाप्राकका करिव ६०० भन्दा बढि घरहरुमा क्षति पुगेको थियो । ५७३ घरधुरीका लागी एनआरएनएले गुप्सीपाखामा वस्ती निर्माण गरिरहेको छ । करिव १८.३ हेक्टर क्षेत्रफलको सार्वजनिक जग्गामा वस्ती निर्माण भइरहेको एनआरएनएका ओभरसेर डिल प्रसाद गुरुङले बताए । हाल सम्म करिव ९० प्रतिशत काम सम्पन्न भएको उनले दावी गरे । संरचना सबै तयार भइसकेको छ । १५ घर वाहेक सवै घरमा छाना छाउने काम सकिएको उनले जानकारी     दिए । झ्याल ढोकाहरु फिटिङ हुदैछन् । घरमा रङरोकन भइसकेको छ । हाल सम्म करिव ९० प्रतिशत काम सम्पन्न भएको गुरुङको दावी छ । घर निर्माणका लागी स्थानीयले श्रमदान पनि गरेका छन् । आठ ट्याक्टर ढुंगा र ४० बोरा गिटी स्थानीयले जुटाउनुपर्ने बाध्यता छ । त्यस्तै आवश्यक काठ भूमे मण्डली सामुदायिक वनबाट स्थानीय आफैले बोक्नुपर्छ । श्रमदान सहित एक घर निर्माणका लागी १२ लाख रकम खर्च भएको एनआरएनएले जनाएको छ । यो रकम हिसाव गर्दा नमूना वस्ती निर्माणका लागी कुल ६८ करोड ७६ लाख खर्च हुनेछ । वस्ती निर्माणका लागी हाल एक सय पचास जना नेपाली सेना र एक सय जना मजदुर खटिएका छन् । नमूना वस्तीमा बनाइएका प्रत्येक घरमा दुइ कोठा र वुइँगल छन् तर शौचालय छैन । शौचालय बनाउने–नबनाउने निर्णय अहिले सम्म एनआरएनएले गर्न सकेको छैन । चिठ्ठा थुतेर लाप्राकीले नमूना वस्तीमा आफ्नो घर छनोट गरिसके । तर पुरानो गाउँ छाड्न उनीहरु आनाकानी गरिरहेका छन् । गुप्सीपाखाको एकीकृत वस्तीमा लाप्राकीहरु बस्न नचाहनुको कारण मध्य एक शौचालय पनि हो ।
‘घर मात्र भएर के काम न आँगन छ, न शौचालय, दिसापिसाव गर्न कहाँ जानु दौडेर पुरानै गाउँ आउन भएन,’ स्थानीय मन बहादुर गुरुङले भने । एक घरधुरीको भागमा करिव तीन आना जग्गा परेको            छ । जग्गा कित्ताकाट गरेर लालपुर्जा उपलब्ध गराउने तयारी एनआरएनएले गरिरहेको छ । तर अधिकांश भाग घरले ओगटेका कारण चाहेर पनि लाप्राकीले खेति गर्न सक्दैनन् गुप्सीपाखाको नमूना वस्तीमा ।

एनआरएनएले समयमै वस्ती निर्माण गरेर हस्तान्तरण गर्न पनि सकिरहेको छैन । बारम्वार भाका सारिरहेको छ । चौथो भूकम्प स्मती दिवसको अवसर पारेर वस्ती हस्तान्तरण गर्ने योजना पनि सफल हुन सकेन । एनआरएनएले फेरि जेठ ४ गतेका लागी भाका सारेको छ । तर कामको गति हेर्दा जेठमा पनि काम सम्पन्न हुने अवस्था देखिदैन ।  एक त लाप्राकीहरु               पुरानो गाउँ छाडन् आनाकानी गरिरहेका छन् अर्का तर्फ एनआरएनएले पनि काममा ढिलाइ गरिरहेको छ । गुप्सीपाखाको नमूना वस्तीमा जीवन निर्वाह गर्ने माध्यम देखेका छैनन् लाप्राकीले । त्यसैले त पुरानो गाउँ छाडेर नयाँ वस्तीमा सर्न खोजिरहेका छैेनन् उनीहरु । तर पहिरोको जोखिममा रहेको पुरानो गाउँमा बस्न पनि त्यति उचित हुदैन । गुप्सीपाखाको बस्तीलाइ होमस्टेको रुपमा संचालन गरेर आयआर्जन गर्न सकिने सरोकारवालाहरु बताउछन् । तर एनआरएनएले पनि स्थानीयको आवश्यकतालाइ मध्यनजर गर्दै वस्ती निर्माणको योजना बनाएको भए नयाँ घरमा सर्न स्थानीयहरु आतुर हुने थिए । कतै एनआरएनएले वस्ती निर्माणका लागी खर्च गरेको करोडौ रकम वालुवामा पानी हुने त हैन !