यदु अधिकारी

यात्राको क्रम रोचक थियो,   कोरियन शब्द खिम्चीले सबैलाई उत्सुक बनायो । बालुवा बजारमा खाना खाएपछि ऐतिहासिक बारपाक मान्द्रेको उकालो काटियो । बाल्यकालमा अध्यापन गर्न जादा हिडेका सिँढीहरु चौताराहरु र घले राजाको ढुङ्गामा रहेको हातको छाप र बारपाक कोटबाट कुखुरा निस्कने (रगत निस्कने) ठाउँको बारेमा डा. मनबहादुर गुरुङले भनेका याद भयो ।

---

---

जेष्ठ नागरिकहरुको भेलामा गुरुङ घले भाषामा पनि आदरार्थी द्याङ छया(बस्नुहोस) भनेर स्थानीय सुक बहादुर विकले सुनाउदा  बारपाकका जेष्ठ नागरिक जिल्ल परे । संकर खोलाको छेउमा पुराना हितैषी पुर्ण बहादुर घले(किलु बाबा) छात्र धनबीर घले र डम्बर सि घले र दोस्रो विश्व युद्ध लडेका स्थानीय भाषामा गीत गाउने गायकसँगको भेट भयो । हाँस ठट्टा गर्दै हाम्रो भाषामा क कहिले आयो, ख खानेकुरा मिठो, ग बन्चरो, घ काटेको, ङ हामी पाँच, च खाउ, ज जाउ, झ झर जस्ता शब्द  रोचक ढङ्गले सुनाउदै हसाउने काम गरे ।

 

बारपाकको भाषा सस्कृतिको चर्चा गर्दै ऐतिहासिक घले राजाको बारपाककोट अवलोकन गर्दै भूकम्पको केन्द्र सिन्द्रा अवलोकन ग¥यो । ऐतिहासिक माने डाँडाको चौतारो फेवो खलकले बनाएका  रहेछन् ।

प्राचिन काल देखि नै निहा निसाफ गर्ने, थकाई मार्ने, बेलामौकामा जात्रा लाग्ने, मनोरम चौतारोमा बसियो । पुराना भलिबल खेलाडी क्याप्टेन ओम गुरुङसँगको भेटले भिसिको गाउँमा हजारौ युद्धा र खेलकुदका निपुण वारपाकीहरुले स्वदेशी र विदेशी क्षेत्रमा नाम कमाएको पुनःस्मरण भयो ।

त्यहा असिना बार्ने चलन आदि काल देखि चलेको हो । मेरो गाउँ लप्सीबोटमा पनि लामाले ओले थापेर आसिना तर्काउने काम गर्दछन् । ओले थापेको दिनमा गोरु जोत्न, ढिकी जाँतो गर्न, मकै भुटन पाइदैन । भक्याम्पलाको खुकुरीको दाप जस्तो पातलो फिरफिरे बनाई रुगमा बाधेर आसिना तर्काउने मन्त्र लामाले उच्चारण गर्दा सबै गाउँलेहरु आनन्दित हुन्छन् ।

आदिवासीहरुले बुद्ध धर्मको शान्तीको प्रतिक अनिष्ट निवारक पन्च महाभूत(पृथ्वी, जल, तेज, बायु, आकाश) झल्काउने झण्डा लामाले मन्त्र पढेर घरघरमा नयाँ वर्षमा फरफराउने गर्दछन् । यो व्रmम बुद्ध धर्मालम्बीहरुको विशेषता नै हो । थकाइ मार्ने ऐतिहासिक ताक्ले चौतारो(सिंकापरे) चौतारो रोचक थियो । त्यो चौतारो मुनी भूकम्पले क्षति पु¥याएको बासस्थान भत्किएको थियो । निमुखा गरिबहरुको बस्ने ठाउँ नहुदा विचल्ली भएको देख्दा सारै नमच्चा लाग्यो । विश्वकर्माहरु पाल टाकेर तल बसेका छन भनी गोरखाका पत्रपत्रिकाले छापेपनि राज्यले कुनै टुङ्गो भने लगाएको देखिएन् ।

घले राजाले बाघ बाधेको भनिएको टिस्याङ कू को ढुङ्गो देख्दा कस्ले खोपेको हो, त्यो पुरातत्व विभागले प्रमाणित नगर्दा सम्म केहि भन्न सकिएन । एसइइ दिएका भाइलाई विदाइ गरे पछि ऐतिहासिक सुनान, मम्चे डाँडा र  पुसु डाँडा पुग्यो । बौद्ध हिमाल, नागे पोखरी, धार्चेको लेक, रुपीनाला भज्याङ र गोरखाका कालीकाको मन्दिरका साथै वेशीभाँड देखिने त्यो ठाउँ निकै सुन्दर थियो ।

प्रकृतिले नै यी प्राध्यापकहरुलाई स्वागत गरेको आभास हुन्थ्यो । तीन किसिमका लालीगुरासहरु ढकमक्क फुलेको देख्दा थकित भएको मन ज्यादै आनन्दित भएको थियो । पुर्खाले नुन र आलु साट्न जाने पसिना काटेको त्यो ठाउँ फलाम खानीको लागि चर्चित थियो ।
आजकल नुन र आलु साट्न जाने किसानहरुको सट्टा स्वदेशी र विदेशी पर्यटकहरुले यात्रा गरेको देख्दा मम्चे डाँडाले सौन्दर्यमा गर्व गरेको अनुभुति हुन्थ्यो । लाप्राकमा अध्ययन गरेका हितैषी मित्र बासु सरलाई त्यहाको गुरुङ घले भाषा अवगत थियो । उहाँलाई सबै सवि भनेर सम्बोधन गर्दा रहेछन् । कता–कता पुसु डाँडाको ध्वजाले हामी सबैलाई फरफराएर स्वागत गरे जस्तो लाग्यो ।

लाप्राकको गुप्सीपाखा हुदै इमानसिं पर्यटकीय स्मारक हुदै  रिन्जीलुङमा पुग्यौँ । हामीसँग बारपाकबाट गएको भोटे कुकुरलाई स्थानीय भोट कुकुरले झम्टियो । बच्नका लागि मेडमहरुको विचमा पुग्यो । एक्कासी लाप्राकको कुकुरले झम्टे पछि त्यो कुकुर पनि उफ्रियो ।  विजु मेडमलाई धकेलेछ । दुर्भाग्यबश मेडम पछारिनुभयो । मेडमको घुँडामा असर परेछ । उत्सुक भएको प्राध्याकको टोलि त्यो घटनाले गर्दा ज्यादै खिन्न  भए । प्रधानध्यापक धन बहादुर गुरुङ गोरखा क्याम्पका विद्यार्थी हुनाले सहयोग गर्न आइपुगे ।

उनले गाउँहरु सबैलाई जम्मा गरेर भाषा र सस्कृतिको बारेमा अध्ययन गर्ने औपचारिक कार्यक्रम नै गराए । पुराना मित्रहरु सन्तोष गुरुङ, किसान गुरुङ, विस बहादुर गुरुङ र मारसिङको योगदान लाप्राकमा उल्लेखेनिय पाइन्छ । लाप्राकका जनसमुदायको सदभावले  हामी गदगद भयौँ । औपचारिक कार्यक्रम पनि ग¥यो । पुर्खाले चार किल्ला बाधेर बस्ती बसालेका  रहेछन् भनेर त्यहाका जेष्ठ  नागरिकले लाप्राकको महिमा  सुनाए । स्थानीय शिक्षिका उम्नी गुरुङले त्यहाँका रहन सहनका बारेमा मेडमहरुलाई अवगत गराएकी थिइन् । त्यहाको भाषा एउटै भए पनि भाषिका जस्तो भान  हुन्थ्यो ।

स्थानीय भाषा र नेपाली भाषामा जोड दिनु पर्छ भन्ने सन्देश लाप्राकीहरुले दिएको भान हुन्थ्यो । समाजसेवी मारसिंले त नेपाली भाषा र स्थानीय तमु भाषामा पाठ्यव्रmम निर्माण गरी पाठ्य पुस्तक लेख्नु पर्छ भनेर प्राध्यापक वर्गलाई सचेत पनि गराए ।

सिकलेसबाट आएका पुङ्गीलामा, लामिछाने र विश्वकर्माहरुको घना बस्ती भएको लाप्राक हाल हिमाल आरोहीको गाउँ र पथप्रदर्शकको रुपमा सुपरिचित छ । सिङलाको रुकङ प्लाराग्लाइडिङको लागि उपयुत्त ठाउँ रहेछ । जेव्रु खोला  ( सिस्नोको लागि प्रसिद्ध रहेछ) तल माछीखोलाको नामबाट परिचित त्यस खोलाबाट ४.५५ मेगावाट विजुली निकाल्ने काम शुरु भएको छ ।

मणिकाम देवीस्थान अवलोकन गर्दे रिन्जीलुङबाट धन बहादुर गुरुङको सद्भावलाई सम्झन्दै गुम्दामा पुग्यौँ । कता कता पुर्खाले मान्दै आएका बुद्ध धर्म छोडेर क्रिश्चियन धर्म अगालेका बासिन्दाहरुले मानेमा समेत क्रस चिन्ह राखेको देख्दा आश्चर्यमा परे । गीतामा भनिएको छ, आफ्नो धर्म र सस्कृतिलाई छोड्न् हुदैन, निज र तल्लो भएपनि आफ्नो धर्म छोडेमा पाप लाग्छ भनेर लेखिएको छ । उहाँको व्यक्तिगत इच्छा हो केही भन्न सकिएन् ।

रमणीय गुम्दा समथर भुमी हो । आलु, गहु, कोदो, मकै र भटमासका लागि प्रसिद्ध क्षेत्र हो ।

चैते दशैमा देखाइने घाटु नाँचले गुरुङ समाजको सस्कृति मोह देख्दा हामी विमुग्ध भयो । जोगि स्थान हुदै हहामी बास बस्यो । सिमक्यु पहिरोले १८३३ मा नोक्सान बनाएको मानव र गुम्दाको याद भयो । जुङकाङकोटमा सोल्पो खलकले राज्य गरेका रहेछन् । त्यहाँ रामशाहको सेनालाई भक्याम्लाको खुकुरी र चित्रोमा जम्मा गरेको ढुङ्गाले हिर्काएर एक पटक परास्त गरेका थिए, भनी सोल्पो खलकका लोक बहादुर र टेक बहादुर गुरुङले भनेको याद भयो । ०७२ को भूकम्पले चुच्चु बनेको चुङकाङकोट मुनि १२ जना गुम्दाकीको जीवन लीला समाप्त गरेको रहेछ, कति गोठालाका लास समेत देखिएको छैन् । सबैको सामुहिक चिहान बनाएर त्यहाँ स्मारक बनाएको  रहेछ । गत वर्ष भेट भएका पुर्वराज्य मन्त्री छम बहादु गुरुङसँग भने यस पटक भेट भएन ।

गोठालाहरुले भकारी र चित्रोको सट्टा पाल नै गोठमा ओडाएको         देखियो ।  यम गाँउको सात कन्या देवीको स्थान स्वदेशी र विदेशीहरुलाई खुसी बनाउने ठाउँ रहेछ । लप्सीबोटमा ध्वजा टाँगेर गाउँ बारेको देखियो । स्वदेशी र विदेशमा दिवंगत हुनेहरुको आत्माको चीरशान्तिको कामना गर्दे मानेमा पन्च महाभुत झल्काउने ध्वजा टागेको देखिन्थ्यो ।

माछिखोलाको उकालो र ओरालो गाउँले भाषामा भन्ने हो भन्ने ज्यानमारा नै रहेछ । डर लाग्दो भिर र सल्लो सुसाएको देख्दा दिकदार नै लाग्थ्यो । त्यो उकालो र ओरालोमा कति पुर्खाहरुले पसिना वगाएइ पनि त्यस ठाउँमा भने कुनै             परिवर्तन देखिएन । न त त्यहा बाटोमा सिडी नै थियो, केवल डर लाग्दौ उकालो र ओरालो गोरेटो बाटो मात्र थियो । ओरालोमा सबै आत्तिएको देखिन्थ्यो ।

माछीखोलाको चुमभ्याली होटलमा थकाई मारेर भोलि पल्ट डम्फु डाँडा (ह्यारी हिल) मा पुग्यो । एक सय दस वटा सिँडी  बनाएको त्यो उकालो कडा नै         थियो । धार्चे चिकार देख्दा आश्चर्यमा नपर्ने कोहि पनि        भएन् ।धार्चेश्वर महादेवलाई टाढैबाट नमस्कार गर्दै नौली खोलाको छागो दर पुुलमा खुसी हुदै प्राध्यापक वर्गले फोटो खिचेको हेर्न लायक थियो ।

नेपाली विभागको अनुरोध र गोरखा क्याम्पसको निर्णय अनुसार बारपाक, धार्चे गाउँपालिका को अध्ययन भ्रमणमा प्राध्यापक वर्ग कृष्ण, इन्द्र कुमारी, ठाकुर, बासु, अशोक, कान्ती, कल्पना, कमला र विजुलीका साथै यदु अधिकारी निस्कीएका थियौ ।
क्यामपसले उत्तरी क्षेत्रका जनसमुदाय प्रति सुमधुर सम्बन्ध बनाउने सोच थियो । उत्तरी क्षेत्रका जनसमुदायले क्याम्पस प्रति श्रद्धा र सम्मान गरेको पाइयो । क्याम्पले शैक्षिक क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानको सबैले प्रशंसा गरेको सुनियो । पुर्खाको कमाइ नै आजको रमाइयो भन्ने धारण वारपाकी, लाप्राकी र गुम्दाकीको पाइयो । लाप्राकी महिलाहरुको स्थानीय  पोशाक हेर्न लायक नै थियो । लाप्राकीहरुको स्वागत र सद्भावलाई प्राध्यापकहरु ले भुल्न सकेका छैन् । बुद्ध धर्म र आफ्नो सस्कृतिमा जेष्ठ  नागरिकहरुले गर्व गरेको सुनियो ।

भ्रमण रोचक नै थियो । कता कता कुकुरको झगडाबाट यात्राको क्रममा भएको दुखद घटनाले मनमा चोट लाग्यो । तै पनि यात्रालाई पुर्ण ग¥यौ । सहयोग गर्ने सबै धन्यवादका पात्र हुनुहन्छ । अनुसन्धानका लागि उपयुत्त थलो उत्तरी क्षेत्रका आत्मीय ग्रामीण समुदायलाई पुन एक पटक नमन गर्दै यस्ता अवसरमा पाएमा पुन यात्रा गर्ने जर्मको गर्ने प्रण पनि गर्दछौ ।